Thăng Long – Hà Nội, mảnh “đất địa linh nhân kiệt” với một bề dày văn hiến trải dài cả ngàn năm qua đã hình thành nên hàng chục làng khoa bảng với hàng ngàn người đạt học vị cao qua các triều đại. Làng khoa bảng là nơi sinh ra các nhà văn hóa lớn cho đất Thăng Long, là quê hương của các bậc thầy đạo cao đức trọng, của các trạng nguyên, thám hoa, tiến sĩ, hương cống, cử nhân. Không giống như bao làng khác, làng khoa bảng là một loại hình văn hóa đặc thù, chứa đựng trong mình cả di sản văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể. Đầy tự hào là thế nhưng sự xoay vần của thời gian bỗng làm hình ảnh các làng khoa bảng Thăng Long phai nhạt dần và dường như đang chới với để níu lại những giá trị truyền thống trong cuộc sống hôm nay.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, Thăng Long – Hà Nội có tới 27 làng khoa bảng, đủ là niềm kiêu hãnh về số làng khoa bảng nhiều nhất cả nước. Thậm chí, cả nước có 21 làng khoa bảng tiêu biểu (có từ 10 tiến sĩ trở lên) thì Hà Nội chiếm tới 6 làng gồm: Đông Ngạc, huyện Từ Liêm (21 người), Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì (12 người), Nguyệt Áng, huyện Thanh Trì (12 người), Hạ Yên Quyết, quận Cầu Giấy (10 người)…. Mảnh đất này còn có 15 làng có từ 3 – 6 tiến sĩ, 6 làng có từ 7 – 9 tiến sĩ với những tên đất, tên làng mà chỉ nhắc tới đã gợi lên truyền thống hiếu học khiến nhiều người phải nể trọng. Trong số các làng này, có người giữ tới chức Tể tướng, Tham tụng, Bồi tụng, Thượng thư, người phụng mệnh đi sứ… Nhiều trường hợp, cha con, anh em cùng làm quan đại thần trong triều như Nguyễn Thực (làng Vân Điềm – Đông Anh) giữ chức Tán trị công thần, Tham tụng; con là Nguyễn Nghi cùng làm Thượng Thư dưới triều Lê Thánh Tông. Nhiều người nổi tiếng về văn học như Phan Phu Tiên, Phan Lê Phiên, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến (làng Đông Ngạc), Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm (làng Tả Thanh Oai), Nguyễn Huy Lượng (làng Phú Thị)… Sau này, một số làng vẫn phát huy được truyền thống khoa bảng của mình như Đông Ngạc có hàng nghìn người tốt nghiệp đại học, trong đó gần 40 người có học hàm, học vị. Các làng khoa bảng khác, tuy vẫn giữ truyền thống hiếu học nhưng nói như Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa: Làng khoa bảng đang đứng trước nguy cơ bị phá vỡ nhanh chóng trong quá trình đô thị hóa hiện nay.

Trong hành trình đi tìm giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị các làng khoa bảng đất Thăng Long – Hà Nội, các nhà nghiên cứu văn hóa đều có chung tiếng nói: phải nhanh chóng khơi dậy truyền thống hiếu học của các làng khoa bảng, đi cùng những chính sách khuyến học hợp lý. Nhưng trên hết là sự ghi nhận một cách chính danh Làng Khoa bảng để làm cơ sở tuyên truyền sâu rộng tới cộng đồng dân cư và nhân rộng ra các làng xã, khu dân cư khác. Ông Nguyễn Doãn Tuân, Trưởng Ban quản lý di tích Hà Nội đề xuất: “Nếu như chúng ta đã làm được việc gắn biển Làng Văn hóa thì nên gắn biển Làng Khoa bảng để giới thiệu, biểu dương làng khoa bảng. Từ đó góp phần giới thiệu, quảng bá và tăng thêm niềm tự hào của những người sống trong làng đó, khích lệ ý chí quyết tâm học tập, noi gương thế hệ cha ông”. Bảo tồn làng khoa bảng phải gắn với phát triển cả về nội dung và hình thức. Có nghĩa, các đơn vị liên quan cần nghiên cứu về cách dạy và học mà những người đỗ đạt cao thường làm; ví như học trong thời điểm nào, dạy như thế nào, dạy những kiến thức gì để người học có thể tiếp cận, ghi nhớ kiến thức sâu nhất… Theo đó, các đơn vị này cần tuyên truyền về giá trị, ý nghĩa, tìm hiểu về làng khoa bảng nhằm khuyến khích thế hệ trẻ tinh thần ham học, hiếu học. Trong mọi thời đại, gia đình, dòng họ luôn là nơi gần gũi, tạo điều kiện cho con em mình học tập, thì ngày nay gia đình, dòng họ càng là nơi khuyến khích, cổ vũ con em học hành thành đạt, nêu gương sáng tiền nhân để con cháu noi theo. Ngoài ra, các quỹ khuyến học, các suất học bổng của tổ chức xã hội từ thiện cũng cần dành cho các làng khoa bảng, dòng họ khoa bảng nhằm khuyến khích, hỗ trợ học tập cho các cá nhân có thành tích cao trong học tập.

Người ta vẫn ghi nhận làng khoa bảng có tác động nhất định đến lịch sử văn hóa Thăng Long – Hà Nội, là một trong những yếu tố tạo cội nguồn của Hà Nội văn hiến. Bảo tồn làng khoa bảng chính là bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử của Thăng Long – Hà Nội từ ngàn đời nay, đang rất cần sự chung tay của cả cộng đồng./.

TTXVN